– Рас. Ал шын мәнінде, білімнің тағдыры – дәл сол сабақтың сапасында, оның мазмұнында жатыр. Мектептердегі білім сапасы шынымен артты ма, әлде бұл көбіне есеп-қисапта ғана көрініс таба ма?

– Белгілі бір деңгейде ілгерілеу бар, бірақ бұл көбіне жүйенің сыртқы дамуы, ал оқытудың нақты сапасы әлі де толық өзгерді деуге ерте. Бүгінде біз білім беру жүйесін «сыртынан» жақсартуды жақсы меңгердік. Жаңа мектептер салынып жатыр, сыныптар жаңарып жатыр, цифрландыру енгізіліп жатыр. Бірақ осының бәрі білім сапасының өзегіне, яғни, оқыту процесінің ішкі мазмұнына әлі толық әсер етіп үлгерген жоқ. Әлі де қала мен ауыл арасындағы айырмашылық айқын сезіледі. Кей өңірлерде мүмкіндік көбірек болса, кей жерлерде базалық жағдайдың өзі жеткіліксіз. Оңтүстік пен солтүстік арасындағы білім деңгейіндегі айырмашылық, қазақ және орыс тіліндегі сыныптар арасындағы теңсіздік – бұл да жүйелі мәселе болып қалып отыр. Демек білім беру біркелкі дамып жатыр деп айта алмаймыз.

Енді кеңірек қарасақ, «білім сапасы» деген ұғымның өзін дұрыс түсініп алуымыз қажет. Біз көбіне оны көрсеткіштермен өлшеуге тырысамыз. Мысалы, халықаралық PISA нәтижелері, ҰБТ балдары немесе олимпиададағы жетістіктер. Бірақ осының қайсысы шынайы сапаны көрсетеді?

ҰБТ – көбіне дайындыққа байланысты нәтиже. Оқушылар оған мектептен тыс, арнайы орталықтарда дайындалады. Олимпиада да солай – ол жекелеген дарынды балалардың еңбегі, бірақ бүкіл жүйенің сапасын көрсетпейді. Ал ең маңызды сұрақ – мектеп түлегі өмірге қаншалықты дайын болып шығады? Ол алған білімін күнделікті өмірде қолдана ала ма? Менің ойымша, білім сапасының ең әділ өлшемі – PISA. Өйткені ол тек білімді емес, сол білімді қолдану қабілетін бағалайды. Ал бізде дәл осы дағды әлсіз қалыптасқан. Балалар біледі, бірақ әрдайым қолдана алмайды. Сондықтан біз үшін «білім сапасы» әлі де шешімін толық таппаған, өзекті мәселе күйінде қалып отыр.

Бұл жерде мұғалімді немесе оқушыны кінәлау дұрыс емес. Олар бар жүйенің ішінде жұмыс істеп жатыр. Негізгі мәселе – оқыту тәсілінде, әдістемеде, мазмұнда. Біз әлі де дәстүрлі, көбіне жаттауға негізделген модельден толық шыға алмай отырмыз. Себебі сабақтың өзіне қарасақ, көп жағдайда оның форматы өзгермеген. Мұғалім түсіндіреді, оқушы қайталайды. Ақпарат беріледі, бірақ оны талдау, салыстыру, ой елегінен өткізу жағы әлсіз. Бағалау жүйесі де көбіне баланың түсінгенін емес, есте сақтағанын тексереді.

Тағы бір маңызды мәселе – сабақтың өзі қызықсыз болып қалуы. Оқушы үшін ол көбіне міндет, ал қызығушылық пен зерттеуге деген ынта жеткіліксіз. Ал қызығушылық жоқ жерде терең білім де қалыптаспайды. Қазір цифрландыру қарқынды жүріп жатыр. Электронды платформалар, онлайн жүйелер енгізілуде. Бірақ бұл процестен оқыту әдістемесі қалып қойып отыр. Құралдар жаңарып жатыр, ал мазмұн мен тәсіл сол күйінде қалып барады. Осындай жағдайды біз тек мектепте емес, жоғары оқу орындарында да көреміз. Ұлттық университеттердегі дәрістердің өзінде сол баяғы формат сақталған: оқытушы сөйлейді, студент тыңдайды. Ал қазіргі заман бұл модельден әлдеқайда икемді, интерактивті, ойлануға жетелейтін білім беруді талап етеді.

Сондықтан түйін біреу. Білім сапасы – есепте емес, есеп беруде емес, ол сыныптың ішінде, сабақтың барысында қалыптасады. Егер сабақ өзгермесе, білім сапасы да түбегейлі өзгермейді.

– Білімді дамыту туралы айту – оны іс жүзінде өзгерткеннен әлдеқайда оңай. Бұл – тек бізге ғана емес, әлемнің көптеген саясаткерлеріне тән жағдай. Себебі білім беру – сырттай әдемі сөз айтып, уәде беруге ең ыңғайлы салалардың бірі.

Дегенмен Қ.Тоқаев кезеңінде бұл бағытта нақты, көзге көрінетін істер атқарылып жатқанын жоққа шығаруға болмайды. Елде жаңа мектептер бой көтеріп жатыр, оқушы орындарының тапшылығы біртіндеп сейіліп келеді. Мұғалімдердің еңбекақысы артты, жүктемесі жеңілдетіле бастады. Педагогтің қоғамдағы беделі де біртіндеп жоғарылап келеді. Яғни, білім беру жүйесінің іргетасы бекіп, негізі нығайып жатыр деп айтуға толық негіз бар.

Алайда бүгінгі талап тек сонымен шектелмейді. Қанша жерден жаңа мектеп салып, жалақыны көтеріп, тапшылықты азайтсақ та, бұл өздігінен сабақтың сапасын өзгерте салмайды. Қазіргі ең үлкен мәселе сыртқы формада емес, ішкі мазмұнда. Нағыз өзгеріс – оқытудың өз тәсілін жаңартуда. Бүгінгі білім жүйесі баланың ойлау қабілетін дамытатын, өмірге қажет дағдыларды қалыптастыратын, функционалдық сауаттылығын арттыратын бағытқа бет бұруға тиіс. Өйткені заман өзгерді. Жасанды интеллект қарқынды дамып келеді, еңбек нарығының талаптары күн сайын жаңарып жатыр. Осындай жағдайда мектептегі білімнің мазмұны да заманға сай жаңғыруы қажет.

Президент бұл туралы ашық айтып жүр, мәселенің мәнін жақсы түсінеді. Бірақ саяси деңгейде берілген бағыт пен нақты сыныптағы өзгерістің арасында әлі де белгілі бір алшақтық бар. Яғни, жүйе жаңаруға дайын тұрғандай, бірақ енді сол жаңаруды ғимараттан емес, тікелей сабақтың өзінен бастау керек. Жалпы алғанда, білім саласына бейжай қарамайтын, формалдылықтан гөрі мазмұнға мән беретін Президенттің болуы – үлкен мүмкіндік. Алайда бұл мүмкіндіктің толық жүзеге асуы көбіне орындаушы буынға байланысты. Кейде министрлер мен әкімдер үшін мазмұннан гөрі көзге көрінетін құрылыс маңыздырақ болып кететіні жасырын емес.

Елімізде білім беру саласы кейінгі жылдары айтарлықтай өзгерістерді бастан өткеріп жатыр. Жаңа мектептер салынып, мұғалімдердің жалақысы өсіп, жүйе сырттай жаңарғандай көрінеді. Бірақ осы өзгерістер білімнің шынайы сапасына қаншалықты әсер етті? Жасанды интеллект дәуірінде ғылым мен білімнің бағыты қандай болуы керек? Қала мен ауыл арасындағы алшақтық қысқарып жатыр ма? Осы және өзге де өзекті сұрақтарға білім сарапшысы, Amansultan.kz платформасының негізін қалаушы, білім саласындағы өзгерістерге қатысты жиі форумдар ұйымдастырып жүрген Нұрлан Қиясов ашық әрі шынайы жауап берді, деп жазады Ozgeris.info.

– Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тұсындағы білім беру реформаларын қалай бағалайсыз?

В такой обстановке плохое руководство становится «ускорителем» текучести

Поэтому удержание ключевых людей выгоднее, чем бесконечный найм новых.
Но чтобы удерживать, нужно понимать истинные причины увольнений. Вывод к которому я пришел, за годы в управлении командами: далеко не всегда дело только в зарплате или экономике – очень часто люди увольняются из-за проблем в отношениях с руководством и рабочей атмосферой.

Когда ценный сотрудник уходит из компании, найти ему замену непросто и дорого. Давно доказанный факт, что замена одного специалиста обходится компании примерно в его полугодовой оклад с учетом затрат на поиск, найм и адаптацию. Потери от текучести не ограничиваются деньгами: страдает продуктивность, проекты буксуют, а оставшиеся коллеги могут испытывать стресс, или вовсе могут уйти за уволенным сотрудником.

Почему сотрудники уходят от плохих руководителей

В Казахстане причины увольнений также во многом связаны с факторами, которые контролируются руководством. Согласно исследованию EY, основные причины текучести персонала на нашем рынке таковы: низкая зарплата, неудовлетворенность условиями труда, плохие отношения в коллективе или с начальством, чрезмерная нагрузка и отсутствие карьерных перспектив. Обратите внимание – помимо материальных факторов, сразу несколько причин указывают на управленческие упущения: некомфортная атмосфера, неуважительное отношение, хаос в организации труда, нет развития. Другое исследование показывало схожие выводы: помимо зарплат, в топ-3 попадают размытые обязанности и неэффективное руководство. И если зарплату можно поднять относительно быстро, то справиться с некомпетентными руководителями и наладить процессы гораздо сложнее.

Плохой руководитель может превратить интересную работу в тупиковую и невыносимую, подрывая все усилия компании по мотивации персонала. Это приводит к тому, что сотрудник сначала чувствует себя несчастным на работе, а затем выгорает и уходит – нередко в никуда, лишь бы избавиться от токсичного босса.

50

Если в компании стрессовая атмосфера
или начальство непонятливое, они просто уходят, не тратя годы на нелюбимую работу.

Новое поколение, новые ожидания: терпеть не будут

После событий начала 2022 года я заметил, что казахстанцы стали ещё смелее в этом плане. Накопленный стресс сделал людей менее терпимыми к неблагоприятной психологической обстановке. Сегодня многие активнее ищут новые возможности и быстрее уходят от работодателей, которых считают непривлекательными. И здесь дело не в бренде компании, а в том, какие условия создаёт руководство и как относится к своей команде.
Что касается молодёжи, то они ценят в работе немного другое, чем поколения X или бэби-бумеры. По моему опыту, для ребят 16–24 лет на первом месте зарплата и стабильность, но сразу за этим идут качество продукта компании, равные возможности, тёплая атмосфера в коллективе и баланс между работой и личной жизнью.

Это очень похоже на феномен YOLO-экономики (You Only Live Once), когда человек осознанно выбирает менять работу,
чтобы жить и работать в более подходящей среде.

Стоит отдельно остановиться на проблеме обучения и развития сотрудников. Я считаю, что одна из ключевых причин, по которой люди уходят из компаний, - это отсутствие развития. Когда сотрудник не видит для себя новых горизонтов, не получает свежих знаний и навыков, он начинает чувствовать застой. Особенно амбициозные просто уходят туда, где смогут расти. Если компания не заинтересована в росте своих людей, то самые способные в ней не задержатся. И наоборот, там, где есть культура обучения и реальная поддержка развития, сотрудники ценят это и отвечают лояльностью.

В Казахстане, к сожалению, между разговорами о важности развития и реальностью всё ещё есть огромный разрыв. Я вижу, что люди у нас действительно хотят учиться: по данным BCG, 71% казахстанцев готовы вкладывать время и деньги
в повышение квалификации. Это выше мирового среднего. Более 60% даже готовы переучиться на новую профессию, если это будет необходимо. Но при всей этой жажде знаний, далеко не каждый работодатель готов поддержать это желание.